संगठन (organization):- 1. संस्कृत भाषामा :- संगठन शब्दको उत्पत्ति संस्कृत भाषाबाट भएको हो। *संस्कृतमा: “संगठन” शब्द “सम्” (सङ्ग) + “घट” धातुबाट बनेको हो। “सम्”: सँगै, एकतामा, वा एकीकृत। “घट”: मिलाउनु, बाँध्नु, वा निर्माण गर्नु। “संगठन” को शाब्दिक अर्थ हुन्छ एकतामा बाँधिएको संरचना वा मिलाएर निर्माण गरिएको केही। -संस्कृतबाट नै यो शब्द हिन्दी, नेपाली र अन्य भाषाहरूमा स्थानान्तरण हुँदै आएको छ। संगठनको अर्थ: 1. व्याकरणिक अर्थमा: *विभिन्न वस्तु, तत्व, वा मानिसलाई एकीकृत गरी बनाइएको संरचना। *वैदिक युगमा, यज्ञ, सभा, र अन्य क्रियाकलापहरू “संगठन” द्वारा संयोजित हुन्थे। *सारमा, “संगठन” शब्दको उत्पत्ति संस्कृत भाषामा छ, र यसको मर्म एकता, समन्वय, र संरचना निर्माण भन्ने भावमा निहित छ।*
(१) प्राचीन काल (वेद र साहित्यको काल – ४५० ईसा पूर्वदेखि १० ईसापूर् संगठन(organization ):- अङ्ग्रेजीमा यो शब्द स्पेनिस संगठनबाट (organization) आएको हो, जुन आफैं मध्ययुगीन ल्याटिन (organizationem) बाट आएको हो र यसको मूल अर्गानम (organum) ल्याटिन शब्द अर्गानन (organon) बाट पूर्ण रूपमा लिइएको हो , जसको अर्थ उपकरण वा उपकरण, संगीत वाद्ययन्त्र र अंग हो । संगठनको इतिहास मानव समाज, संस्कृति र प्राविधिक विकासको विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। आदिम समाज देखि जटिल आधुनिक संगठनहरु को सभ्यता को आकार मा निर्णायक भूमिका खेलेको छ। तल संस्थाहरूको इतिहासको कालानुक्रमिक अन्वेषण छ:
1. प्रागैतिहासिक युग: आदिम संगठनहरू – हन्टर-गदरर सोसाइटीहरू (10,000 ईसा पूर्व): – संगठनहरूको प्रारम्भिक रूपहरू अनौपचारिक थिए र अस्तित्व आवश्यकताहरूमा आधारित थिए। – साना जनजातिहरू र कुलहरूले आफूलाई शिकार गर्न, खाना जम्मा गर्न र खतराहरू विरुद्धको रक्षा गर्न संगठित गरे। – नेतृत्व अक्सर शक्ति, अनुभव, वा बुद्धि मा आधारित थियो। – कृषि क्रान्ति (लगभग १०,००० ईसापूर्व): – बसोबास गरिएको खेती समुदायमा परिवर्तन गर्न थप संरचित संगठन आवश्यक थियो। -सिँचाइ, खाद्यान्न भण्डारण र वितरण जस्ता जिम्मेवारीहरूले गाउँ परिषद् वा जनजाति नेतृत्व प्रणालीको गठनको नेतृत्व गर्यो। —
2. प्राचीन सभ्यताहरू: औपचारिक संगठनहरू -इजिप्ट, मेसोपोटामिया, र सिन्धु उपत्यका (3000 ईसा पूर्व – 500 ईसा पूर्व): -शासन, व्यापार, र धार्मिक अभ्यासहरूको लागि जटिल नोकरशाहीहरू विकसित भयो। उदाहरणहरू: – पिरामिड निर्माणको लागि प्राचीन इजिप्टको केन्द्रीकृत प्रशासन। मेसोपोटामियाका सहर-राज्यहरू, जसले व्यवस्थित कानूनहरू (जस्तै, हमुराबीको कोड) र व्यापार प्रणालीहरू थिए। – धार्मिक संस्थाहरू प्रारम्भिक औपचारिक संगठनहरू मध्ये थिए, अनुष्ठान र स्रोतहरू नियन्त्रण गर्ने। – ग्रीक र रोमन साम्राज्य (500 ईसा पूर्व – 476 CE): – ग्रीसले प्रजातान्त्रिक सम्मेलनहरू र संगठित सैन्य प्रणालीहरू (जस्तै, स्पार्टन सैन्य संरचना) पेश गर्यो। – रोमले सिनेट, प्रान्तहरू र कर सङ्कलन प्रणालीहरू सहित आफ्नो विशाल साम्राज्य व्यवस्थापन गर्न उच्च परिष्कृत नोकरशाही विकास गर्यो।
1.लेनिनको नेतृत्व:- अक्टोबर क्रान्ति (१९१७) को समयमा बोल्सेभिक पार्टीको केन्द्रीय कमिटीमा २१ सदस्य थिए। यो कमिटी पार्टीको सर्वोच्च निर्णायक निकाय थियो, जसले सशस्त्र विद्रोहको योजना र रणनीतिको नेतृत्व गर्यो। यद्यपि, विद्रोहको निर्णयमा केन्द्रीय कमिटीभित्र सहमति सहजै बनेको थिएन। गम्भीर वैचारिक विवादहरू थिए। —समर्थनको अवस्था (क) लेनिनको अडान र नेतृत्व – लेनिनले सशस्त्र विद्रोहको आवश्यकता र तत्कालीन परिस्थितिको औचित्यलाई जोड दिए। उनले भनेका थिए, “हामीले सत्ता कब्जा नगर्ने हो भने क्रान्ति विफल हुन्छ।” उनले अन्तरिम सरकार कमजोर भएको र विद्रोहको सही समय आएको ठहर गरे। (ख) ट्रट्स्कीको समर्थन लेनिनको रणनीतिक प्रस्तावलाई लिओ ट्रट्स्कीले सक्रिय समर्थन गरे। उनले पेट्रोग्राड सोभियत मार्फत विद्रोहको योजना कार्यान्वयन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेले। उनले सैनिक क्रान्तिकारी समितिको नेतृत्व गर्दै सशस्त्र विद्रोहको सैन्य पक्षलाई संगठित गरे। (ग) अन्य सदस्यहरूको समर्थन केन्द्रीय कमिटीका धेरैजसो सदस्यहरूले लेनिनको विद्रोह प्रस्तावलाई समर्थन गरे। यसमा ग्रिगोरी ज़िनोविएभ, याकोभ स्वेर्दलोभ, आनातोली लुनाचार्स्की, र निकोलाई क्रुप्स्काया जस्ता नेताहरू थिए। यी नेताहरूले श्रमिक वर्ग र सोभियतहरूको समर्थनलाई सशक्त बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेले
२. असमर्थनको अवस्था (क) ग्रिगोरी ज़िनोविएभ र लेभ कामेनेभको विरोध ज़िनोविएभ र कामेनेभले तत्काल सशस्त्र विद्रोहको विचारको विरोध गरे। उनीहरूको तर्क थियो कि परिस्थितिहरू अझै परिपक्व छैनन् र विद्रोह असफल हुन सक्छ। उनीहरूले शान्तिपूर्ण राजनीतिक संघर्षलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरे। (ख) अन्तरिम सरकारसँग सम्झौताको धारणा असमर्थन गर्ने सदस्यहरू केही हदसम्म मेनशेभिक (मध्यमार्गी समाजवादी) जस्तो दृष्टिकोण राख्दै अन्तरिम सरकारसँग सम्झौता खोज्न चाहन्थे।लेनिनले यो धारणा कडा रूपमा अस्वीकार गरे। (ग) वैचारिक विभाजन बोल्सेभिक पार्टीभित्रको वैचारिक मतभेदले सशस्त्र विद्रोहको रणनीतिलाई केही ढिलाइ गर्यो। लेनिनले ज़िनोविएभ र कामेनेभलाई “क्रान्तिको विश्वासघाती” भनेर आलोचना गरे।
३. समर्थन र असमर्थनको सन्तुलन केन्द्रीय कमिटीको मतदान: अक्टोबर १०, १९१७ मा भएको केन्द्रीय कमिटीको ऐतिहासिक बैठकमा सशस्त्र विद्रोह गर्ने निर्णय पारित गरियो। मतदानमा १० सदस्यले विद्रोहको पक्षमा मत दिए, जबकि २ सदस्य (ज़िनोविएभ र कामेनेभ)ले विरोध गरे। बाँकी सदस्यहरू तटस्थ रहे। लेनिनको दृढता: लेनिनको अडान र तर्कहरूले अन्ततः पार्टीभित्र विद्रोहको पक्षमा बहुमत बनायो। ट्रट्स्कीको सैन्य नेतृत्वले विद्रोहलाई व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउन सहयोग गर्यो।
४. अन्तरिम पार्टी स्थिति (क) पार्टीभित्रको असहमति व्यवस्थापन लेनिनले पार्टीमा विद्रोहको विरोध गर्नेहरूलाई अलग्याउन वा तटस्थ राख्न सफल भए। लेनिनले आलोचकहरूलाई पार्टीभित्रकै “सुधारयोग्य” शक्तिका रूपमा व्याख्या गरे र उनीहरूलाई विद्रोहपछि पुनः संगठित गरे। (ख) पार्टीबाहिरको प्रभाव विद्रोहको निर्णयले बोल्सेभिक पार्टीलाई श्रमिक, किसान, र सैनिकहरूका बीचमा लोकप्रिय बनायो। पार्टीले आफ्नो शक्तिलाई पेट्रोग्राड र अन्य औद्योगिक केन्द्रहरूमा केन्द्रित गरेर जनमत निर्माण गर्यो। निष्कर्ष केन्द्रीय कमिटीभित्र विद्रोहको समर्थन र असमर्थन दुवै पक्ष रहेका थिए। तर, लेनिनको नेतृत्व, ट्रट्स्कीको सैन्य रणनीति, र समयसापेक्ष जनसमर्थनले विद्रोहलाई सफल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। असमर्थन गर्नेहरूलाई पनि पछि पार्टीभित्र समेट्दै, बोल्सेभिक पार्टीले क्रान्तिपछिको शासन व्यवस्थापनमा एकताबद्धता कायम राख्यो। केन्द्रीय कमिटीका धेरैजसो सदस्यहरूले लेनिनको विद्रोह प्रस्तावलाई समर्थन गरे। (क) ग्रिगोरी ज़िनोविएभ र लेभ कामेनेभको विरोध ज़िनोविएभ र कामेनेभले तत्काल सशस्त्र विद्रोहको विचारको विरोध गरे। उनीहरूको तर्क थियो कि परिस्थितिहरू अझै परिपक्व छैनन् र विद्रोह असफल हुन सक्छ।
१. लेनिन नेतृत्वको समितिहरू लेनिनको नेतृत्वमा बोल्शेविक पार्टी (पछि सोभियत संघको कम्युनिस्ट पार्टी) ले संगठनको सुदृढीकरणका लागि विभिन्न स्तरका समितिहरू निर्माण गरेको थियो। लेनिनको समयमा समितिहरूको सदस्य संख्या सानो र गोप्य थियो किनकि पार्टी भूमिगत थियो
२. असमर्थनको अवस्था (क) ग्रिगोरी ज़िनोविएभ र लेभ कामेनेभको विरोध ज़िनोविएभ र कामेनेभले तत्काल सशस्त्र विद्रोहको विचारको विरोध गरे। उनीहरूको तर्क थियो कि परिस्थितिहरू अझै परिपक्व छैनन् र विद्रोह असफल हुन सक्छ। उनीहरूले शान्तिपूर्ण राजनीतिक संघर्षलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरे। (ख) अन्तरिम सरकारसँग सम्झौताको धारणा असमर्थन गर्ने सदस्यहरू केही हदसम्म मेनशेभिक (मध्यमार्गी समाजवादी) जस्तो दृष्टिकोण राख्दै अन्तरिम सरकारसँग सम्झौता खोज्न चाहन्थे।लेनिनले यो धारणा कडा रूपमा अस्वीकार गरे। (ग) वैचारिक विभाजन बोल्सेभिक पार्टीभित्रको वैचारिक मतभेदले सशस्त्र विद्रोहको रणनीतिलाई केही ढिलाइ गर्यो। लेनिनले ज़िनोविएभ र कामेनेभलाई “क्रान्तिको विश्वासघाती” भनेर आलोचना गरे। ३. समर्थन र असमर्थनको सन्तुलन केन्द्रीय कमिटीको मतदान: अक्टोबर १०, १९१७ मा भएको केन्द्रीय कमिटीको ऐतिहासिक बैठकमा सशस्त्र विद्रोह गर्ने निर्णय पारित गरियो। मतदानमा १० सदस्यले विद्रोहको पक्षमा मत दिए, जबकि २ सदस्य (ज़िनोविएभ र कामेनेभ)ले विरोध गरे। बाँकी सदस्यहरू तटस्थ रहे। लेनिनको दृढता: लेनिनको अडान र तर्कहरूले अन्ततः पार्टीभित्र विद्रोहको पक्षमा बहुमत बनायो। ट्रट्स्कीको सैन्य नेतृत्वले विद्रोहलाई व्यवस्थित रूपमा अगाडि बढाउन सहयोग गर्यो।
४. अन्तरिम पार्टी स्थिति (क) पार्टीभित्रको असहमति व्यवस्थापन लेनिनले पार्टीमा विद्रोहको विरोध गर्नेहरूलाई अलग्याउन वा तटस्थ राख्न सफल भए। लेनिनले आलोचकहरूलाई पार्टीभित्रकै “सुधारयोग्य” शक्तिका रूपमा व्याख्या गरे र उनीहरूलाई विद्रोहपछि पुनः संगठित गरे। (ख) पार्टीबाहिरको प्रभाव विद्रोहको निर्णयले बोल्सेभिक पार्टीलाई श्रमिक, किसान, र सैनिकहरूका बीचमा लोकप्रिय बनायो। पार्टीले आफ्नो शक्तिलाई पेट्रोग्राड र अन्य औद्योगिक केन्द्रहरूमा केन्द्रित गरेर जनमत निर्माण गर्यो। निष्कर्ष केन्द्रीय कमिटीभित्र विद्रोहको समर्थन र असमर्थन दुवै पक्ष रहेका थिए। तर, लेनिनको नेतृत्व, ट्रट्स्कीको सैन्य रणनीति, र समयसापेक्ष जनसमर्थनले विद्रोहलाई सफल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो। असमर्थन गर्नेहरूलाई पनि पछि पार्टीभित्र समेट्दै, बोल्सेभिक पार्टीले क्रान्तिपछिको शासन व्यवस्थापनमा एकताबद्धता कायम राख्यो। केन्द्रीय कमिटीका धेरैजसो सदस्यहरूले लेनिनको विद्रोह प्रस्तावलाई समर्थन गरे। (क) ग्रिगोरी ज़िनोविएभ र लेभ कामेनेभको विरोध ज़िनोविएभ र कामेनेभले तत्काल सशस्त्र विद्रोहको विचारको विरोध गरे। उनीहरूको तर्क थियो कि परिस्थितिहरू अझै परिपक्व छैनन् र विद्रोह असफल हुन सक्छ।
१. लेनिन नेतृत्वको समितिहरू लेनिनको नेतृत्वमा बोल्शेविक पार्टी (पछि सोभियत संघको कम्युनिस्ट पार्टी) ले संगठनको सुदृढीकरणका लागि विभिन्न स्तरका समितिहरू निर्माण गरेको थियो। लेनिनको समयमा समितिहरूको सदस्य संख्या सानो र गोप्य थियो किनकि पार्टी भूमिगत थियो। समय र आवश्यकता अनुसार समितिहरूको आकार र संरचना परिवर्तन हुँदै गएको देखिन्छ।
१. लेनिन नेतृत्वको समितिहरू मुख्य समितिहरू 1. केन्द्रीय कमिटी (Central Committee): १९१७ को अक्टोबर क्रान्तिको समयमा, केन्द्रीय कमिटीमा २१ सदस्य थिए। सदस्यहरूले पार्टीको रणनीति र निर्देशन तय गर्थे। (क) केन्द्रीय कमिटीका प्रमुख सदस्यहरू (१९१७) जति बेला politburo बनेको थिएन ।
१. लेनिन (Vladimir Lenin):केन्द्रीय कमिटीका नेता।पार्टीको वैचारिक र रणनीतिक मार्गदर्शन गर्ने। २. लिओन ट्रट्स्की (Leon Trotsky):सैन्य क्रान्तिका रणनीतिकार। रेड आर्मीको नेतृत्वकर्ता।
३. जोसफ स्टालिन (Joseph Stalin):जातीय मामिला (Nationalities Question) मा जिम्मेवार।
४. ग्रिगोरी जीनोविएभ (Grigory Zinoviev):लेनिनको नजिकका सहयोगी।पेट्रोग्राड सोभियतका नेता।
५. लेव कमेनेभ (Lev Kamenev):केन्द्रीय कमिटी सदस्य।प्राविधिक रूपमा पार्टीको रणनीति निर्धारणमा सहभागी।
६. आलेक्सेई रिकोभ (Alexei Rykov):आर्थिक नीति निर्माणमा योगदान।
७. एनातोली लुनाचार्स्की (Anatoly Lunacharsky):शिक्षासम्बन्धी नीति निर्माण। (ख) Politburo (१९१९ मा गठन): प्रारम्भिक सदस्यहरू: ५ जना *लेनिन * ट्रट्स्की * स्टालिन * जीनोविएभ * कमेनेभ लेनिन नेतृत्वमा निर्णय प्रक्रियामा यी सदस्यहरूको सामूहिक भूमिका थियो, तर अन्तिम निर्णय लेनिनकै हुन्थ्यो। २. स्टालिन नेतृत्वको समितिहरू स्टालिनको नेतृत्वमा सोभियत संघको कम्युनिस्ट पार्टी (CPSU) ले थप केन्द्रीयकृत संरचना अपनायो। मुख्य समितिहरू
1. केन्द्रीय कमिटी (Central Committee):१९३० को दशकमा केन्द्रीय कमिटीमा ७१ सदस्य थिए। सदस्य संख्या धेरै भए पनि, प्रभावकारी शक्ति Politburo मा केन्द्रित थियो।
2. Politburo (Political Bureau): १९२० को दशकमा सदस्य संख्या ६ देखि १२ बीचमा थियो।स्टालिनको समयमा, Politburo पार्टीको सबैभन्दा शक्तिशाली निकाय बन्यो।
3. ओर्जब्युरो (Orgburo): संगठनात्मक कामको लागि जिम्मेवार निकाय। सदस्य संख्या ७ देखि ११ बीचमा।
4. स्थानीय कमिटीहरू: प्रान्तीय, जिल्ला, र अन्य तहमा कार्यान्वयन निकाय। (क) Politburo का प्रमुख सदस्यहरू (१९२०): ६ जना १. जोसफ स्टालिन:महासचिव (General Secretary)।पार्टीको सबैभन्दा शक्तिशाली नेता। २. लजार कगानोभिच (Lazar Kaganovich):यातायात र निर्माण परियोजनाका प्रमुख। मोडल अपनाउनु पर्ने धारणा।Bo Gu – पार्टी नेतृत्वमा थिए, माओको नीति मन पराउँदैनथे। Otto Braun – कोमिन्टर्न (Comintern) का प्रतिनिधि, माओको रणनीतिलाई अस्वीकार गरे।
क) १९२७-१९३१: माओ अल्पमतमा पार्टी केन्द्रीय समिति शहरमुखी रणनीतिमा अडिग।माओलाई पार्टीबाट “दोस्रो दर्जाको नेता” बनाइयो।किसानमुखी संघर्षको पक्षधरता कमजोर।
(ख) १९३１-१९३５: माओको प्रभाव बढ्दै गएको: जियाङसी सोभियतमा माओले “भूमिसुधार नीति” लागू गरे।माओका विचारहरू सैन्य रणनीतिमा प्रभाव पार्न थाले।
(ग) १९३５ को जुनई सम्मेलन: माओको आधिकारिक मुख्य नेतृत्व : लामो मार्चको असफलतापछि “28 Bolsheviks” को नीति असफल भयो।माओलाई CCP को सैन्य प्रमुख बनाइयो।नेतृत्वमा माओ समर्थकहरूको प्रभाव बढ्यो। ६. १९२७-१९३१: माओको ग्रामीण संघर्षको विचार अल्पमतमा थियो, मुख्य नेतृत्व शहरमुखी क्रान्तिमा अडिग थियो। १९३१-१९३५: माओको प्रभाव बढ्दै गयो, तर सोभियत समर्थक समूह अझै बलियो थियो। १९३५ को जुनई सम्मेलन: माओले पार्टीको सैन्य र राजनीतिक नेतृत्व हासिल गरे। माओको संगठनात्मक अभ्यासले ग्रामीण क्रान्ति, जनसेना, र लचिलो गुरिल्ला युद्ध रणनीति लाई सशक्त बनायो, जसले चिनियाँ क्रान्तिलाई सफल बनायो। माओ नेतृत्व:- माओको नेतृत्वमा चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टी (CCP) ले संगठन निर्माण गर्दा चिनियाँ परिस्थितिलाई ध्यानमा राख्यो।
मुख्य समितिहरू
1. केन्द्रीय कमिटी (Central Committee):१९४५ मा पार्टीको केन्द्रीय कमिटीमा ४४ सदस्य थिए।१९४९ को क्रान्तिपछि यसमा सदस्य संख्या बढेर ६६ पुगे।
2. Politburo (Political Bureau):१९४५ मा Politburo मा १३ सदस्य थिए।Standing Committee of the Politburo मा ५ सदस्य। प्रमुख सदस्य: माओ, झोउ एनलाइ, झू दे, लिउ शाओची, र चेङ्ग युन।
3. स्थानीय कमिटीहरू:गाउँ, जिल्ला, र क्षेत्रीय स्तरमा पार्टीको विस्तार। विशेषता: माओले Standing Committee of Politburo लाई सबैभन्दा प्रभावशाली निकाय बनायो।पार्टी संरचना ग्रामीण र शहरी क्षेत्रलाई जोड्दै व्यापक बनाइयो।
१. माओत्सेतुङ (Mao Zedong):पार्टी अध्यक्ष :- वैचारिक र रणनीतिक नेतृत्व।
२. झोउ एनलाइ (Zhou Enlai):सैन्य र कूटनीतिक मामिलाका प्रमुख।
३. लिउ शाओची (Liu Shaoqi):पार्टी संगठनका जिम्मेवार।
४. झू दे (Zhu De): जनमुक्ति सेनाको नेतृत्व।
५. चेङ्ग युन (Chen Yun): आर्थिक नीति र योजना निर्माण। निष्कर्ष लेनिन नेतृत्वमा बोल्शेविक पार्टी का समितिहरूले क्रान्तिलाई सफल बनाउन सानो, गोप्य, र कडा फलामे अनुशासनात्मक संरचना बनाए। स्टालिनले CPSU लाई केन्द्रीयकृत बनउदै जनवादी केन्द्रियता लागू गरे।माओले CCP मा ग्रामीण जनता, सैन्य नेतृत्व, र जनसहभागितालाई प्राथमिकता दिए।यी सदस्यहरूको भूमिकाले ती क्रान्तिहरूको गति र दिशा निर्धारण गरेको थियो। सोभियत युनियन र चीनिया कम्युनिस्ट पार्टी चिनिया कम्युनिस्ट पार्टी :- पार्टी र जन बर्गिय सङ्गठन परिचालन सम्बन्धि अभ्यासहरु :- लेनिन, स्टालिन, र माओले पार्टी, जनबर्गीय संगठन, र मोर्चामा संगठनात्मक संरचना, भर्टिकल (ठाडो) र होरिजेन्टल (तेर्सो) सम्बन्ध, नेतृत्व व्यवस्थापन, विधि, र पद्धतिमा आफ्नो युगअनुसार फरक अभ्यास र विकास गरेका थिए। यी अभ्यासहरूका प्रमुख विशेषताहरू यसप्रकार छन्: १. लेनिनको अभ्यास (क) संगठनात्मक संरचना र सिद्धान्त ️1. पार्टी: लेनिनले “जनवादी केन्द्रियता” को सिद्धान्त स्थापना गरे। पार्टीको संरचना केन्द्रीय नेतृत्वमा आधारित थियो: केन्द्रीय कमिटी: नीति निर्माण।स्थानीय इकाईहरू: कार्यान्वयन। 2. जनबर्गीय संगठन र मोर्चा: मजदुर, किसान, र सैनिकहरूको सोभियत (Soviets) बीच संगठन।साझा मोर्चाहरूको विकास, विशेषतः वर्गीय हितका लागि।
3. ठाडो (भर्टिकल) सम्बन्ध: पार्टीको ठाडो नियन्त्रणमा स्पष्ट निर्देशन र अनुशासन।केन्द्रीय कमिटी → स्थानीय समिति → जनसंगठन। 4. तेर्सो (होरिजेन्टल) सम्बन्ध: समान तहका सोभियतबीच सहकार्य।मजदुर, किसान, र सैनिक सोभियतहरूको बीचमा सहजीकरण। (ख) नेतृत्व व्यवस्थापन विधि र पद्धति 1. डेमोक्रेटिक सेन्ट्रलिज्म: “बहस गर्न स्वतन्त्र, निर्णयपछि एकताबद्ध कार्य।”ठाडो निर्देशन र तेर्सो समन्वयको सन्तुलन।
2. सङ्घर्ष र एकता: वैचारिक बहसलाई प्राथमिकता।असहमति भए पनि अन्तिम निर्णयमा सबैलाई एकजुट बनाउने प्रयास।
3. प्रशिक्षण र शिक्षा: पार्टी सदस्य र कार्यकर्तालाई वैचारिक र राजनीतिक शिक्षा।
4. जनसमर्थनमा जोड: “जनताबाट सिक्ने र जनतासँग मिलेर काम गर्ने।”
२. स्टालिनको अभ्यास (क) संगठनात्मक संरचना र सिद्धान्त
1. पार्टी: अत्यधिक केन्द्रीयकरण,फलामे अनुशासन ।पोलिटब्यूरो प्रमुख नीति निर्माण निकाय।
2. जनबर्गीय संगठन र मोर्चा: राज्य र पार्टीबीचको सम्बन्धलाई संस्थागत बनाइयो।जनसंगठनहरू (जस्तै, ट्रेड युनियन) पार्टीका निर्देशनअनुसार सञ्चालन।
3. ठाडो (भर्टिकल) सम्बन्ध: केन्द्रबाट तलसम्म निर्देशन र कार्यान्वयन।
4. तेर्सो (होरिजेन्टल) सम्बन्ध: तेर्सो समन्वयमा जोड।संगठनहरू केन्द्रबाट निर्देशित हुँदा स्वतन्त्र समन्वयमा जोड। (ख) नेतृत्व व्यवस्थापन विधि र पद्धति 1. केन्द्रीय नियन्त्रण: पोलिटब्यूरोले सम्पूर्ण पार्टी र राज्य संयन्त्रलाई नियन्त्रण गर्यो।कठोर अनुशासन।
2. निर्देशन र अनुपालन: नीतिहरू कार्यान्वयनमा जोड। सहमतिमा ल्याउने प्रयास। 3. प्रशिक्षण र व्याख्या संगठनका सदस्यलाई “मार्क्सवाद,लेनिनवाद ” अनुसार प्रशिक्षण। 4. संगठनमा सुधिकरण पार्टी र जनसंगठनभित्र बिचारको सुनिश्चितता ।
३. माओको अभ्यास (क) संगठनात्मक संरचना र सिद्धान्त 1. पार्टी: “जनवादी केन्द्रीयता” को सिद्धान्त।पार्टीलाई जनसंगठन र सेनासँग एकीकृत गरियो। 2. जनबर्गीय संगठन र मोर्चा: “जनवादी अभियान” (Mass Line) का माध्यमबाट जनताको बीच काम। मजदुर, किसान, र विद्यार्थीहरूका संगठनहरू सशक्त। 3. ठाडो (भर्टिकल) सम्बन्ध: पार्टीको निर्देशन केन्द्रीय नेतृत्वबाट। नीतिहरू तलसम्म सम्प्रेषण।
4. तेर्सो (होरिजेन्टल) सम्बन्ध: विभिन्न जनसंगठन र मोर्चाहरूबीच सक्रिय समन्वय। सेना, पार्टी, र जनताको सहकार्य। (ख) नेतृत्व व्यवस्थापन विधि र पद्धति 1. जनवादी अभियान (Mass Line): “जनताबाट सिक्ने र पुनः जनतासम्म फिर्ता दिने।”जनताको आवश्यकता र चाहनालाई नीति र योजनामा रूपान्तरण। 2. सङ्गठनात्मक सन्तुलन: ठाडो नियन्त्रण र तेर्सो समन्वयबीच सन्तुलन। 3. प्रशिक्षण र सामूहिकता: संगठनका कार्यकर्तालाई वैचारिक शिक्षा।सामूहिक कार्यशालाहरू।
4. स्थानिय स्वायत्तता: स्थानीय इकाईहरूलाई आफ्नो क्षेत्रमा स्वतन्त्र रूपमा काम गर्न स्वायत्तता।
४. निष्कर्ष * लेनिनले संगठनमा डेमोक्रेटिक सेन्ट्रलिज्म र सोभियत सहकार्य लाई प्रोत्साहित गरे। * स्टालिनले केन्द्रीयकरण र ठाडो नियन्त्रणलाई सुदृढ गरे, तर तेर्सो समन्वयलाई जोड दिय। * माओले Mass Line को प्रयोग गर्दै संगठन, मोर्चा, र सेनाबीच सहकार्य र स्थानिय स्वतन्त्रता लाई जोड दिए। यी तीन नेतृत्वहरूले आफ्नो ऐतिहासिक परिस्थितिअनुसार संगठनात्मक अभ्यास र व्यवस्थापन विधिमा योगदान गरे ।-नेपालमा महान जनयुद्ध सुरु गर्दा १९जनाको केन्द्रिय समिति थियो।प्रचण्ड ,किरण ,बबुराम,गौरव बादल, को नेतृत्व प्रभावकारी थियो। -बिप्लबको पछिल्लो प्रतिबन्धमा 21 जनाको केन्द्रिय समिती थियो । जति खेर माओको तीन जादुगरी हतियार क्रान्तिकारी पार्टी ,सर्वहारा वर्गको सेना, संयुक्त मोर्चा । रणनीतिक संयुर्त मोर्चा प्रतिवन्धित नेकपा बिप्लव, नेकपा क्रामा मोहन बैध,नेकपा ऋषि कटेल,बैज्ञानिक समाजवादी आहुती सहित बनेको थियो।यद्यपि यो अभ्यास नेकपा बिप्लबको तीन बुधे शान्ति प्रक्रियाको हतियार बन्यो र बिप्लव (नेकपा ) पछिल्लो समय जनमत संग्रह र शान्तिपुर्ण क्रान्ति भन्दै प्रतिक्रियावादी कथित समाजवादी मोर्चामा (बिप्लब,प्रचण्ड ,मादब नेपाल ,लगायत)मा न अटाइ एमाले,रास्वपा संग चुनावी गठबन्धन बिचलन हुँदै विलय हुन पुग्यो। त्यो बिचलन बाट बचेकाहरुको नेतृत्वमा संयुक्त मोर्चा अगाडि बड्न सकेको छैन ।आफुलाइ क्रान्तिकारी कम्युनिस्ट पार्टी भन्नेहरु र त्यसको नेतृत्व यसलाई पुनर्गठन गर्ने प्रक्रियामा लानु पर्दछ। – क्रान्ति ,वर्ग संघर्ष इतिहासका कालखण्डहरुमा चुस्त दुरुस्त सानो आपतकालिन निर्णय ,योजना तर्जुमा,कार्यान्वयनका निम्ति कमिटी सानो केन्द्रिय समिती निर्णायक सफलता चुम्न सफल भएका छन(खुट्टि हेर्दै चाल)भने जस्तै।क्रान्तिकारी पार्टी निर्माण ,पार्टी सदस्यता सम्बन्धि नीति,सर्वहारा दृस्ठिकोण निर्माण,संस्कृतिक आचरणमा क्रान्ति,संगठनिक संरचना,पेसेवर क्रान्तिकारी ,जनवादी केन्द्रियता,दुइलाइन संघर्ष,ज.व.स. निर्माण र बिस्तार,पार्टी र ज.व.स.बिचको अन्तरसम्बन्ध,फ्याक्सन,प्रकाशन,
