साम्राज्यवादबारे लेनिनको विश्लेषण, समाजवादतर्फको सक्रमणको सुरुवात

लेनिनले साम्राज्यवाद मृत्यु शैयामा सुतेको पु“जीवाद हो भनेर भनेको तत्थ्यलाई बङगाएर पुँजीवादपन्थीहरुले साम्राज्यवाद झनपछि झन शक्तिशाली भइरहेको छ, कसरी लेनिनले मृत्यु शैयामा सुतेको पु“जीवाद भनेर भनेको होला ? यो त सरासरा गलत विश्लेषण भयो भनीरहेका छन् । माक्र्सवादले समाज विकासका चरणहरुमा पु“जीवादपछि आउने चरण समाजवाद हो भनेको छ । जसरी दासयुगपछि सामन्तवादी र त्यसपछिको चरण पु“जीवादी भनिएको छ ।

लेनिनले साम्राज्यवाद समाजवादमा जानका लागि सक्रमणमा रहेको पु“जीवाद हो भनेर भनेका छन् । वर्तमानको एकाधिकार, जुन पु“जीवादबाट विकसित हुन्छ, पहिले नै मरिरहेको पु“जीवाद हो, यसको सक्रमणको सुरू समाजवाद हो । साम्राज्यवादद्धारा लेबरको अत्यधिक समाजवादीकरणले उही परिणाम उत्पादन गर्दछ । उत्पादनको सामाजिक चरित्र र स्वामित्वको नीजी चरित्र बीच पु“जीवादको आधारभूत अन्तरविरोधले अझ ज्यादा समाजवादतर्फको सक्रमणलाई तीव्रता प्राप्त गर्छ । यसरी लेनिनले भनेका छन्, “ साम्राज्यवाद सर्वहाराको सामाजिक क्रान्तिको उत्सव हो ।
माक्र्सको पु“जीवादको गतिको नियमहरूको विश्लेषण स्वतन्त्र प्रतिष्पर्धात्मक पु“जीवादको त्यो चरणमा पर्दछ, जहा“ एउटा ठूलो संख्याका पु“जीवादी उत्पादकहरूले बजारमा प्रतिष्पर्धा गर्दथे । माक्सले केहि हदसम्म पु“जीको केन्द्रीकरणको प्रक्रियाको विश्लेषण गरे । उनी यद्धपि पु“जीवादमा एउटा नया“ चरण–साम्राज्यवादी चरण, देख्नका लागि लामो आवश्यक समयसम्म बा“चेनन् । यो २०सौ शताब्दीको सुरूमा घटयो र यो लेनिनका लागि छाडियो ताकि उनले यो प्रक्रियाको विश्लेषण गरून् । १८९७–९८मा लेनिनले पु“जीवादी विश्व बजारको विकासको केहि सुरूको विश्लेषण गरे तर साम्राज्यवादको पुरा विषयमा विश्लेषण गरेनन् । यद्धपि पहिलो विश्व युद्धको सुरूसंगै जुन युद्ध साम्राज्यवादका कारणले भएको थियो युद्धको आर्थिक आधार र सर्वहाराका लागि राजनीतिक पूर्व घटनाहरूको प्रभाव बुझनका लागि साम्राज्यवादको पुरा विश्लेषण गर्नु आवश्यक थियो ।
यो प्रश्न सबैभन्दा ज्यादा जरुरी १९१५मा भयो जब दोस्रो अन्तराष्ट्रियका अवसरवादी र संशोधनवादी नेता, कार्ल काउट्सकीले साम्राज्यवादमाथि एउटा किताब लेख्यो, जसमा उसले तर्क गर्‍यो कि विश्व आर्थिक प्रणाली ‘उग्र–साम्राज्यवाद’ तर्फ बढिरहेको थियो जहा“ स्थिरता हुने छ र युद्धको खतरा हुने छैन् । उसको बहस र अन्य केही मानिसका भनाइहरु जसले वर्तमान भूमण्डलीकरणको विश्लेषण गर्दछन् र तर्क गर्दछन् कि, बहुराष्ट्रिय समूहहरू र कर्पोरेसनहरूको वृद्धि र सबै देशहरूमा उनीहरूको पु“जी फैलिएको कारणले बहुराष्ट्रिय कर्पोरेसनहरूले युद्धलाई विरोध गर्ने छन् र विश्वमा त्यसकारणले विश्व युद्धको खरता छैन् । प्रथम विश्व युद्धका दौरानमा प्रस्तुत गरिएको यो सिद्धान्तले साम्राज्यवादको गलत चित्र दिने काम गरयो । काउट्स्कीद्धारा प्रस्तुत गरिएको यस्तो एउटा गलत सिद्धान्त जसलाई त्यो समयमा माक्र्सवादको प्रमुख सिद्धान्तकारका रूपमा स्विकार गरिएको थियो, यो सिद्धान्तको विरोध गरिनु र सहि बुझाइको प्रस्तुत गर्नु पूर्णत सही थियो । दोस्रो अन्तराष्ट्रियद्धारा निर्माण गरिएको भ्रमलाई अन्तराष्ट्रिय मजदुर वर्गको आन्दोलनका अगाडि स्पष्ट पार्न, सही विश्लेषण दिन र सही कार्यनीतिहरू प्रस्तुत गर्न आवश्यक थियो । यो गर्नका लागि लेनिनले १९१६मा यसवारे लगातार अध्ययन र अनुसन्धान गरे र उनको प्रशिद्ध काम, साम्राज्यवाद, पु“जीवादको सबैभन्दा उच्च चरण उत्पादन गरे । यो प्रमुख कामको अलवा उनले यो आधारभूत आर्थिक विश्लेषणलाई सर्वहाराको कार्यनीतिहरूसित जोडदै घेरै अरू लेखहरू पनि लेखे ।
पहिलो चरणमा, लेनिनले ‘साम्राज्यवाद के हो ?’ भन्ने सवालमा काउट्स्की र अन्य अवसरवादीहरूद्धारा निर्माण गरिएको भ्रमलाई स्पष्ट पार्ने कोशिस गरे । यसको उत्तर दिनका लागि, उनले सुस्पष्ट पारे कि पु“जीवादको एउटा विशिष्ट ऐतिहासिक चरण साम्राज्यवाद हो । यसका विशिष्ट विशेषता तीन वटा छन् : साम्राज्यवाद भनेको (१) एकाधिकार पु“जीवाद; (२)परजीवी, अथवा कुहिएको पु“जीवाद; (३) मरणासन्न पु“जीवाद अथवा मृत्यु शैयामा परेको पु“जीवाद । एकाधिकारद्धारा स्वतन्त्र प्रतिष्पर्धाको विष्थापन आधारभूत आर्थिक वनावट, साम्राज्यवादको मर्म वा गु“दी हो ।
एकाधिकार पु“जीवादले पा“च प्रमुख रूपहरूमा आफैलाई स्पष्ट गर्दछ :
(१) कार्टेलहरू, सिण्डिकेटहरू र प्रष्ठिानहरू – उत्पादनको केन्द्रीकरण एउटा डिग्रीमा पुगेको छ जसले पु“जीवादीहरूका यी एकाधिकारवाला संगठनहरू जसले अन्य प्रतिष्पर्धावालाहरूलाई मास्न आपसमा गठजोड गर्दछन् । तिनीहरूले मूल्यहरू तोक्छन्, आफूहरूबीचमा उत्पादन भाग गर्दछन् र बजारमा आउने र सफल हु“दै अन्य अरूलाई रोक्नका लागि व्यवस्थापनहरू र सम्झौताहरू बनाउछन् । तिनीहरूले आर्थिक जीवनमा एउटा निर्णायक भूमिका खेल्छन् ।
(२) ठूला बैंकहरूको एकाधिकारवादी स्थिति र एकाधिकार औधोगिक पु“जी र बैंक पु“जीको एक आपसमा मिलावटमार्फत आर्थिक पु“जीको निर्माण – लेनिनको समयको दौरान यो पहिले नै त्यो तहमा पुगिसकेको थियो जहा“ तीन, चार वा पा“च ठूला बैंकहरूले प्रमुख औधोगिक देशहरूमा समग्र आर्थिक जीवनलाई कुशलतापूर्वक सञ्चालन गरेका थिए ।
(३) पु“जीको निर्यात जसले विशेष महत्व प्राप्त गर्दछ– यो बनावट जुन गैर एकाधिकार पु“जीवाद अन्तरगत सामानहरूको निर्यातबाट भिन्न छ त्यो विश्वको आर्थिक र राजनीतिक विभाजनसित नजिकै हुने गरी जोडिएको छ ।
(४) अन्तराट्रिय कार्टेलहरूद्धारा विश्वको आर्थिक विभाजन – लेनिनको समयमा त्यहा“ पहिले नै एकसयभन्दा बढी यस्ता अन्तराट्रिय कार्टेलहरू थिए, जसले समग्र विश्वबजारलाई कमाण्ड गर्दथे र यसलाई तिनीहरू आफै बीचमा एउटा ‘मित्रतापूर्ण तरिकाले’ भाग लगाउदथे । वास्तवमा यो ‘मित्रता’केबल अस्थाई मात्रै हुन सकथ्यो र बजारको एउटा पुन:विभाजनका लागि जवसम्म युद्ध हु“दैनथ्यो त्यसवेलासम्म टिक्दथ्यो ।
(५) सबैभन्दा ठूला पु“जीवादी शक्तिहरूबीच विश्व(उपनिवेशहरू)को भू–भाग(राजनीतिक) विभाजन– विश्वका सबै पिछडिएका देशहरूको उपनिवेशिकरणको यो प्रक्रिया साम्राज्यवादको उदयको समयमा आधारभूत रूपले पुरा गरियो । अन्य अरू ज्यादा उपनिवेशहरू युद्धमार्फत विश्वको पुन विभाजन गरेर मात्रै पाउन सकिनथ्यो ।
मथि उल्लेखित बनावटहरूका आधारमा, लेनिनले साम्राज्यवादलाई निम्न तरिकाले परिभाषित गर्दछन् : “ साम्राज्यवाद विकासको त्यो चरणको पु“जीवाद हो जसमा एकाधिकारहरूको प्रभुत्व र आर्थिक पु“जीले आफैलाई स्थापित गरेको छ; जसमा पु“जीको निर्यातले उल्लेखनीय महत्व प्राप्त गरेको छ;जसमा अन्तराष्ट्रिय ट्रष्टहरूका बीचमा विश्वको विभाजन सुरू भएको छ; । जसमा ग्लोबको सबै भूभागहरूको विभाजन सबैभन्दा ठूला पु“जीवादी शक्तिहरूबीच पुरा भएको छ ।”
तत्थ्य यो हो कि साम्राज्यवाद परजीवी वा कुहिएको पु“जीवाद हो जुन
प्रथम मरणशील छ भन्नेमा स्पष्ट थियो, जुन उत्पादनको साधनहरूको नीजी स्वामित्वको प्रणाली अन्तरगत प्रत्येक एकाधिकारको विशेषता हो । स्वतन्त्र प्रतिष्पर्धा अन्तरगत द्रुत फैलावट तुलना गरेर हेर्दा, त्यहा“ एकाधिकार अन्तरगत उत्पादन समग्रमा तल झर्नका लागि एउटा प्रवृति हुन्छ । प्राविधिगत प्रगतिलाई निरूत्साहित गरिएको छ र नया“ खोजहरूमाथिको विशेष अधिकारहरू जानाजानी दवाइएको छ । दोस्रो, पु“जीवादको सडेको किरायदारहरू, पु“जीवादीहरूको एउटा विशाल तहको निर्माणमा सुस्पष्ट पारिएको थियो, जो काम नगरी बाच्छन् तर तिनीहरूले लगानी गरेकोमा सिर्फ व्याज अथवा डिभिडेण्डबाट तिनीहरूको कमाइको आधारमा प्राप्त कमाईबाट हुन्छ । तेस्रो, पु“जीको निर्यात परजीवीवादी छ र एउटा उच्च विन्दुमा पुगेको छ किनभने यसको अर्थ पिछडिएका देशहरूको सस्तो लेबरको खुल्ला शोषण हो । चौथो, आर्थिक पु“जीले स्वतन्त्रताका लागि नभई, दवावका लागि संघर्ष गर्छ । साम्राज्यवादको एउटा विशेष वनावट समग्र लाइनभरी राजनीतिक प्रतिक्रिया हो । विशाल स्केलमा भ्रष्टाचार, घुस र सबै प्रकारका धोखाधडी सामान्य हुन्छन् । पाचौ, उत्पीडित राष्ट्रहरूको शोषण र विशेषगरी ‘ठूला’ शक्तिहरूका मुठ्ठिभरद्धारा उपनिवेशहरूको शोषणले पिछडिएका राष्ट्रहरूमा सयौ लाखौका शरिरमा एउटा परजीवीभित्र साम्राज्यवादी विश्व बढदो रूपले रूपान्तरण भइरहेको छ । यो त्यो चरणमा पुगेको छ जहा“ साम्राज्यवादी देशहरूमा सर्वहाराको एउटा विशेषाधीकार प्राप्त माथिल्लो तहका उपनिवेशहरूमा सयौको लाखौ खर्चमा पछि रहन्छ ।
कष्लनजजगपगmटडघ२नmबष्।िअयm